Scientists of Belarus: Dzmitry Ivanavich Shyrakanav (To the 70th Birthday Anniversary)

/ Publications / Scientific Journals

Proceedings of the Academy of Sciences of Belarus (Vestsi Akademii Navuk Belarusi) SERIES OF HUMANITARIAN SCIENCES Published by The Belaruskaya Navuka Publishing House, Minsk, Republic of Belarus

Separate article from Number 2, 1999 (pp. 139--140)

---

SCIENTISTS OF BELARUS

Майхровіч А.С., Лазарэвіч А.А.
Дзмітрый Іванавіч Шыраканаў (Да 70-годдзя з дня нараджэння)
Maikhrovich A.S., Lazarevich A.A.
Dzmitry Ivanavich Shyrakanav (To the 70th Birthday Anniversary)

Акадэміку Дзмітрыю Іванавічу Шыраканаву -- шырока вядомаму ў нашай рэспубліцы і далёка за яе межамі вучонаму-філосафу, які ўнёс вялікі ўклад у распрацоўку актуальных праблем тэорыі пазнання і філасофскіх пытанняў прыродазнаўства, сацыяльнай філасофіі і гісторыі філасофіі, заснавальніку беларускай навуковай школы ў галіне гнасеалогіі і філасофіі навукі, рупліваму настаўніку навуковай моладзі, гарманічнаму, духоўна светламу чалавеку спаўняецца 70 год.

Д. І. Шыраканаў нарадзіўся 20 мая 1929 г. у в. Галкі, Брагінскага раёна Гомельскай вобласці ў шматдзетнай сялянскай сям'і. У дзяцінстве застаўся без маці, і ўсе клопаты аб чатырох малодшых дзецях у гады вайны і нямецка-фашысцкай акупацыі, а затым і цяжка параненым на вайне старэйшым браце ляглі на яшчэ кволыя плечы падлетка. У поўнай ступені прыйшлося паспытаць голад, нястачу, цяжкую працу. Адказнасць за блізкіх людзей, паўсядзённая работа па дому фарміравалі стойкасць, уменне пераадольваць цяжкасці, закладвалі падмурак характару цэльнага і паслядоўнага.

У 1947 г. скончыў Брагінскую сярэднюю школу з залатым медалём, дзе быў лепшым вучнем па фізіцы і матэматыцы, у сувязі з чым настаўнікі ўскладвалі на яго вялікія надзеі. Але нечакана для ўсіх ён зрабіў іншы прафесійны выбар. Паступіў у Беларускі дзяржаўны універсітэт на аддзяленне філасофіі і закончыў яго ў 1952 г. з чырвоным дыпломам. Пасля заканчэння аспірантуры і абароны кандыдацкай дысертацыі ў 1955 г. Дзмітрый Іванавіч працуе ў Інстытуце філасофіі і права Акадэміі навук. Спачатку на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка, затым старшага навуковага супрацоўніка, а з 1962 г. -- нязменны загадчык аддзела. У 1972 г. паспяхова абараняе доктарскую дысертацыю "Узаемасувязь катэгорый дыялектыкі". У 1974 г. выбіраецца членам-карэспандэнтам,а ў 1989 г. -- акадэмікам Акадэміі навук. У 1988 г. быў абраны дырэктарам Інстытута філасофіі і права на альтэрнатыўнай аснове і кіраваў ім у цяжкі перабудовачны час да 1994 г. 3араз, ужо амаль 37 год, узначальвае аддзел логікі і метадалогіі навуковага пазнання.

Абсяг творчых, даследчых інтарэсаў Дзмітрыя Іванавіча вельмі шырокі. Асноўнымі накірункамі яго навуковых даследаванняў з'яўляюцца распрацоўка праблем дыялектыкі, логікі, тэорыі навуковага пазнання, выяўленне іх метадалагічнай функцыі ў сучаснай навуцы і сацыяльным жыцці; аналіз працэсаў развіцця і ўнутранай узаемасувязі філасофскіх катэгорый і паняццяў, іх змястоўнай ролі ў вывучэнні грамадства і прыроды; даследаванне філасофскіх праблем прыродазнаўства, сучасных заканамернасцяў яго развіцця; вывучэнне працэсаў фарміравання філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі.

Галоўная ідэя распрацаванай ім канцэпцыі пазнавальнай і эўрыстычнай сутнасці філасофскіх паняццяў і катэгорый як цэласнай, пабудаванай на ўзаемнай сувязі сістэмы грунтуецца на прынцыпе гістарызму. Такі метадалагічны падыход дазволіў высветліць асаблівасці канкрэтных этапаў у развіцці навукі, звязаць іх з пэўнымі метадалагічнымі прынцыпамі, лагічнымі структурамі і стылем мыслення (жорсткім, верагодным, кібернетычным), а таксама спосабамі і формамі дэтэрмінацыі. Ім была паказана аднабаковасць і неабгрунтаванасць прынцыпу жорсткага дэтэрмінізму, які атрымаў шырокую распаўсюджанасць у біялагічнай і філасофскай літаратуры 50-х гадоў. Была прапанавана разгорнутая характарыстыка паняццяў рознай ступені агульнасці і іх лакальных і глабальных узаемасувязей, даследаваны шляхі -- канкрэтна-навуковыя, агульнанавуковыя і філасофскія -- фарміравання такіх паняццяў у сістэме катэгорый навукі. На аснове аналізу паняццяў субстанцыі Д. І. Шыраканавым раскрыта ўзаемадзеянне дзвюх форм катэгарыяльных адносін -- каузальна-дэтэрмінісцкай і структурна-сістэмнай, якія ўзаемадапаўняюць адна другую. Гэтыя формы суадносін здольны выконваць канструктыўную ролю ў даследаванні механізмаў самаарганізацыі ў сінергічных і сацыяльна-гістарычных працэсах.

Даследчая дзейнасць Дзмітрыя Іванавіча выходзіць за межы толькі тэарэтычнага аналізу. Вялікую ўвагу ён надае прыкладному боку філасофскіх даследаванняў, які накіраваны на развіццё сучаснага стылю мыслення, форм свядомасці чалавека і грамадства, метадалогіі сацыяльных дзеянняў. На аснове выкананых Д. І. Шыраканавым даследаванняў выдадзены шэраг прац па філасофскіх пытаннях прыродазнаўства, анталогіі і тэорыі навуковага пазнання. Таксама ім апублікаваны раздзелы па гісторыі філасофіі і сацыялагічнай думцы ў Беларусі ў "Сусветнай гісторыі філасофіі", "Гісторыі філасофіі ў СССР", тым самым ён унёс уклад у станаўленне гэтага накірунку даследаванняў. Дзмітрый Іванавіч з'яўляецца аўтарам 116 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфій, 14 буйных калектыўных манаграфічных даследаванняў. За калектыўную працу беларускіх даследчыкаў "Дэтэрмінізм, сістэмы, развіццё" ён узнагароджаны Залатым медалём ВДНГ. Яго ра6оты атрымалі высокія ацэнкі ў філасофскіх цэнтрах Расіі, Балгарыі, Польшчы.

Дзмітрый Іванавіч пастаянна вучыцца сам і перадае свае веды іншым. З лекцыямі і навуковымі дакладамі ён выступаў на канферэнцыях і праблемных саветах не толькі ў Беларусі, але і ў іншых месцах ад Байкала і Урала да Сярэдняй Азіі і Прыбалтыкі, а таксама ў Германіі, Італіі, ЗША.

Як старшыня Беларускага філасофскага таварыства, старшыня Беларускага аддзялення камітэта гісторыкаў і філосафаў навукі і тэхнікі Дзмітрый Іванавіч уносіць вялкі ўклад у арганізацыю калектыўнай распрацоўкі ў Беларусі фундаментальных праблем у галіне філасофіі і гісторыі навукі. Ён не толькі арганізатар і актыўны ўдзельнік многіх міжнародных і рэспубліканскіх канферэнцый і сімпозіумаў, але і пастаянна выступае перад навуковай грамадскасцю, аспірантамі, слухачамі Інстытута павышэння кваліфікацыі выкладчыкаў грамадскіх навук пры Беларускім дзяржаўным універсітэце. Дзмітрый Іванавіч паспяхова сумяшчае даследчую работу з выкладаннем, з'яўляецца прафесарам Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы пры Беларускім дзяржаўным універсітэце і Акадэміі фізічнага выхавання і спорту Рэспублікі Беларусь.

З сапраўды бацькоўскім клопатам, добразычлівасцю, разуменнем праблем кожнага канкрэтнага чалавека і ў той жа час з належным патрабаваннем Дзмітрый Іванавіч адносіцца да сваіх супрацоўнікаў і аспірантаў. Ён падрыхтаваў 28 кандыдатаў і 12 дактароў навук, для якіх стаў не толькі навуковым кіраўніком і кансультантам, але і настаўнікам, здольным заўсёды даць карысную параду, аказаць неабходную дапамогу. Для інтэлігентнага і далікатнага Дзмітрыя Іванавіча несці людзям дабро стала патрэбай душы і нормай жыіщя. Яго вельмі паважаюць і любяць калегі і сябры, захапляюцца маладосцю яго духу і незвычайнай працавітасцю. Ён заўсёды многа часу і сіл аддае грамадскай рабоце. Сёння Дзмітрый Іванавіч з'яўляецца членам бюро Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі, членам рэдкалегіі часопісаў "Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі" (серыя гуманітарных навук), "Права і эканоміка", старшынёй Савета па абароне доктарскіх дысертацый.

За навуковую і грамадскую дзейнасць Д. І. Шыраканаў узнагароджаны ордэнамі і медалямі, сярод якіх самы высокі гуманітарны ордэн Рэспублікі Беларусь -- Францыска Скарыны.

Ад шчырага сэрца хочацца пажадаць Дзмітрыю Іванавічу моцнага здароўя, шчасця, новых творчых здзяйсненняў на карысць навукі і роднай Бацькаўшчыны.

/ Publications / Scientific Journals / Back to Top of Page

---

Designed and maintained by Dr. Nikolai N. Kostyukovich. Last updated: February 19, 2008
Created with assistance of Dr. Ignatii I. Korsak
Copyright © 1999-2008 The National Academy of Sciences of Belarus
Copyright © 1999 The Belaruskaya Navuka Publishing House