Вучоныя Беларусі: Яўген Іванавіч Скурко (Максiм Танк) (Да 90-годдзя з дня нараджэння)

Вучоныя Беларусі: Яўген Іванавіч Скурко (Максiм Танк) (Да 90-годдзя з дня нараджэння)

Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
СЕРЫЯ ГУМАНІТАРНЫХ НАВУК
Выдавецтва Беларуская навука, Мінск, Рэспубліка Беларусь

Асобны артыкул з нумара 4, 2002 (С. 123--125)

ВУЧОНЫЯ БЕЛАРУСI

Мікуліч М.У.
Яўген Іванавіч Скурко (Максiм Танк) (Да 90-годдзя з дня нараджэння).

Споўнiлася 90 год выдатнаму беларускаму пiсьменнiку i грамадскаму дзеячу, народнаму паэту Беларусi, класiку айчыннай лiтаратуры i нядаўняму нашаму сучаснiку, лаўрэату Ленiнскай прэмii, дзяржаўных i лiтаратурных прэмiй СССР i БССР, Герою Сацыялiстычнай Працы, акадэмiку НАН Беларусi Яўгену Iванавiчу Скурко (Максiму Танку). Яго насычанае жыццё, багатая i шматстайная творчая дзейнасць -- прыклад i ўзор падкрэслена сумленнага, ахвярнага служэння роднай зямлi i яе народу, Бацькаўшчыне-Беларусi, яркая старонка ў гiсторыi нацыянальнага лiтаратурнага мастацтва.

Нарадзiўся Максiм Танк 17 верасня 1912 года ў вёсцы Пiлькаўшчына былой Мядзельскай воласцi Вiлейскага павета Вiленскай губернi ў сялянскай сям'i. Фармiраванне будучага выдатнага паэта праходзiла ва ўмовах бурных, складаных i супярэчлiвых падзей першай сусветнай вайны i бежанства ў Расii, Кастрычнiцкай рэвалюцыi i грамадзянскай вайны, у варунках заходнебеларускага нацыянальна-вызваленчага руху 20--30-х гадоў, у якi ён уключыўся яшчэ будучы навучэнцам спачатку Вiлейскай рускай, пасля Радашковiцкай беларускай i, нарэшце, Вiленскiх беларускай i рускай гімназiй, дарэчы, так нiвод най з iх i не закончыўшы. Малады М.Танк працаваў iнструктарам ЦК камсамола Заходняй Беларусi, у легальных i падпольных вiленскiх перыёдыках, вёў актыўную грамадска-патрыятычную i культурна-асветную дзейнасць, за што падвяргаўся праследаванню польскай дэфензiвы, арыштам i турэмнаму зняволенню на Лукiшках.

Пiсаць вершы ён пачаў у другой палове 20-х гадоў, будучы гімназiстам, друкавацца -- з 1932 года. Першы верш -- "Заштрайкавалi гіганты-комiны" -- пад псеўданiмам Максiм Танк быў апублiкаваны ў газеце-аднадзёнцы "Беларускае жыццё" (г. Львоў) 7 красавiка 1932 года.

У 1936 годзе выходзiць першы зборнiк вершаў М. Танка "На этапах" (канфiскаваны палiцыяй), у 1937 -- другi зборнiк "Журавiнавы цвет" i асобным выданнем паэма "Нарач", у 1938 -- трэцi зборнiк "Пад мачтай". Неяк спакваля i ў той жа час iмклiва, для многіх, вiдаць, шмат у чым неспадзявана паэт апынуўся ў цэнтры лiтаратурна-мастацкага жыцця ў 3аходняй Беларусi. Пра яго загаварылi ў друку (ды як загаварылi!), яго творы i кнiгi сталi прадметам шырокага i зацiкаўленага абмеркавання, лiтаратурна-творчых дыскусiй. "Максiм Танк гэта вельмi маладая, але сiльная творчасьцяю iндывiдуальнасьць, -- пiсала газета "Наша воля", даючы iнфармацыю аб вечары беларускай паэзii i песнi, якi адбыўся ў Вiленскiм унiверсiтэце 15 сакавiка 1936 года. --Ягоная творчасьць вырасла ў вастрогах i, вырваўшыся з турмы, залiла 3ах. Беларусь. Творы Танка -- гэта лявiна, гэта бурная хваля, якая парывае ўсiх, трасе ўсiм i ламае ўсё. Танк можа стацца вялiкiм песьняром Беларусi, калi не забудзе аб найважнейшай умове -- згушчаць чым найбольш думку на палатне вобразу". Дадзеная ўмова -- "згушчаць чым найбольш думку на палатне вобразу" -- станецца адным з вядучых мастацка-выяўленчых прынцыпаў, стылеўтваральных сродкаў паэта.

Некаторыя заходнебеларускiя крытыкi з М. Танкам i яго творчымi пошукамi звязвалi наступленне цэлай эпохi ў развiццi нацыянальнай лiтаратуры. Напрыклад, артыкул С. Калiны, змешчаны ў часопiсе "Калоссе", так i называўся -- "На парозе новае эпохi ў беларускай лiтаратуры". "Ягоная творчасьць, што паўстала на працягу ўсяго трох апошнiх гадоў, -- адзначаў аўтар, -- улiла ў нашую лiтаратуру зусiм новыя плынi, выявiла аграмадныя мастацкiя асягненьнi, напасьледак намецiла новы, адказуючы духу часу i варункам сучаснага жыцьця мастацкi i iдэёвы кiрунак. Беларуская лiтаратура дзякуючы Танку перажывае сяньня, пасьля "нашанiўскай" пары i ейнага прадаўжэньня, свой другi рэнэсанс, тым iншы за першы, што паколькi Купала i Колас, могучы мала карыстаць з лiтаратурнай спадчыны сваiх папярэднi-каў, мусiлi перадусiм тварыць i замацоўваць наш лiтаратурны быт, патолькi сяньня распачынае нашая лiтаратура эпоху поўнай дасканаласьцi, асягіваючы агульнаэўропэйскую ступень разьвiцьця". І далей: "Грамадзкiя матывы ў Танка выплываюць арганiчна iз абразоў i сытуацыяў, намаляваных у творы, рэалiзуюцца пры помачы канкрэтных i арыгiнальных сымболяў".

Творчасць М. Танка 30-х гадоў вызначалася маштабнасцю гiстарычнага мыслення, шырынёй духоўна-мастацкiх даляглядаў аўтара. Вялiкую папулярнасць у чытача набылi яго вершы "Спатканне", "Песня кулiкоў", "Чорныя скiбы", "Да дня", "Акт першы", "Тры песнi", "Паслухайце, вясна iдзе...", "Раманс", "На пероне" i iнш. Лiрычны герой паэта прываблiваў паўнакроўнасцю ўспрымання жыцця, натуральнасцю i нязмушанасцю сваiх паводзiн i ўчынкаў, непадробнай чалавечнасцю, цвёрдай верай у народныя першакаштоўнасцi, жыццесцвярджальныя сiлы грамадства. Ён засяродзiўся на пошуках адказаў на самыя балючыя пытаннi часу, на асэнсаваннi актуальных грамадска-патрыятычных i сацыяльных праблем рэчаiснасцi, глыбокiм выяўленнi душэўна-псiхалагічнага свету свайго сучаснiка. Фiласофская лiрыка суседнiчала ў паэта з сатырычнымi творамi, пейзажныя матывы i вобразы перапляталiся з выяўленнем асаблiвасцей iнтымнага свету героя, традыцыйныя, сiлаба-танiчныя вершы змянялiся дольнiкамi i верлiбрамi i iнш. І ўсе цi амаль усе яны хораша ўражвалi багаццем i разнастайнасцю моўна-выяўленчых, мастацка-стылiстычных сродкаў.

Выконваючы высокую мiсiю гераiчнага змагання за свабоду i незалежнасць роднай Бацькаўшчыны, М. Танк годна прайшоў дарогамi ахвярнага ваеннага лiхалецця, якое з'явiлася своеасаблiвым працягам заходнебеларускага перыяду жыцця i творчасцi паэта. У гады вайны ён працуе ў газеце "За Савецкую Беларусь", агiтплакаце "Раздавiм фашысцкую гадзiну", пiша i выдае паэму "Янук Сялiба" (1943), зборнiкi вершаў "Вастрыце зброю" i "Праз вогненны небасхiл" (1945).

Адзначаныя i многiя iншыя якасцi i асаблiвасцi творчай iндывiдуальнасцi М. Танка напоўнiцу раскрылiся ў пасляваенны перыяд духоўна-эстэтычных пошукаў i здабыткаў паэта.

Адным з лепшых у беларускай паэзii пасляваеннага дзесяцiгоддзя з'явiўся зборнiк М. Танка "Каб ведалi" (1948), справядлiва адзначаны Дзяржаўнай прэмiяй СССР. Сваiм зместам i пафасам ён цалкам звернуты ў нядаўняе мiнулае, лiрычны герой кнiгі засяродзiўся на асэнсаваннi драматычных i трагічных старонак другой сусветнай вайны. Шмат цiкавых i арыгiнальных твораў увайшло ў наступныя зборнiкi паэта -- "На камнi, жалезе i золаце" (1951) i "У дарозе" (1954). Праўда, вершы гэтага перыяду яго творчасцi, канца 40 -- першай паловы 50-х гадоў, як, зрэшты, i ўсё тагачаснае савецкае мастацтва, сур'ёзна закранула сумнавядомая "тэорыя бесканфлiктнасцi i iлюстрацыйнасцi". Але надзейнай парукай далейшага паступальнага руху наперад i набору вышынi была тая акалiчнасць, што М. Танк бачыў свае недахопы, падкрэслена крытычна ставiўся да зробленага ў гэты час. "Асабiста я не задаволен вынiкамi сваёй працы за апошнiя гады, -- гаварыў ён на з'ездзе пiсьменнiкаў. -- Я напiсаў два зборнiкi вершаў... Ёсць там вершы лепшыя, вершы, якiя дорагі мне, i такiя, якiя толькi гавораць аб пройдзенай дарозе. Але ўсе яны, сабраныя ў зборнiк, не даюць цэльнага вобраза, не даюць адказу на многiя пытаннi, якiя хвалююць мяне i маiх герояў..."

З 1948 па 1966 год М. Танк працуе галоўным рэдактарм часопiса "Полымя", з 1966 па 1990 год -- першым сакратаром, старшынёй Саюза пiсьменнiкаў Беларусi. Абiраецца дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР (1947--1971) i СССР (1969--1989), старшынёй Вярхоўнага Савета БССР VI -- VII склiканняў (1963--1971), з'яўляецца членам шматлiкiх грамадскiх арганiзацый.

У 60--90-я гады выходзяць лепшыя кнiгi паэта, якiя атрымалi высокую ацэнку крытыкi i лiтаратуразнаўства, усёй грамадска-культурнай супольнасцi: "Мой хлеб надзённы" (1962), "Глыток вады" (1964), "Перапiска з зямлёй" (1967), "Хай будзе святло" (1972), "Дарога, закалыханая жытам" (1976), "Прайсцi праз вернасць" (1979), "За маiм сталом" (1984) i iнш. Яго мастацкая iндывiдуальнасць дасягае сапраўднага росквiту. М. Танк "моцным творчым парываннем разрывае абалонку звыклай штодзённасцi, адкрывае глыбiнныя ўнутраныя сувязi", якiя iснуюць памiж асобнымi прадметамi i грамадскiмi працэсамi. "Факты i з'явы, уключаныя ў перажыванне, узбуйняюцца, -- акцэнтаваў В. Бечык, -- рэальныя абставiны пераасэнсоўваюцца, панарамная карцiна жыцця канцэнтруецца ў вобразнае адзiнства. Так раскрываецца сучасная насычанасць чалавечай свядомасцi разнастайным духоўным, палiтычным, побытавым матэрыялам жыцця..."

М. Танк факусуе сваю ўвагу, здаецца, на ўсiм багаццi i шматстайнасцi з'яў i працэсаў навакольнай рэчаiснасцi, жыцця на зямлi, яго спаконвечных i хуткабежных праблемах i супярэчнасцях. Касмiчнасць мыслення паэта, планетарны кантэкст бачання i асэнсавання той цi iншай праблемы дзiвосным чынам сумяшчаюцца ў яго творах з пластыкай прадметнага аналiзу, апеляцыяй да шматлiкiх i характарыстычных акалiчнасных дэталей. Падкрэсленая грамадзянска-патрыятычная заангажаванасць многiх вершаў, iх прамоўншцка-публшцыстычны пафас не толькi не адмаўляюць, а, наадварот, прадугледжваюць наяўнасць так званай прыватнай канкрэтыкi рэчаў, глыбокае выяўленне складанага i супярэчлiвага свету асобы чалавека, раскрыццё яе найтанчэйшых душэўных перажыванняў. Пры гэтым працэс засяроджанага роздуму М. Танка, спасцiжэння важных метадалагiчных iсцiн, фiласофска-аналiтычная развага арыгiнальна сiнтэзуюцца з традыцыйнай для яго канстатацыяй пералiчэння, сцвярджэннем даўно вывераных iдэй i прынцыпаў, унутрана адмабiлiзаванай фармулёўкай пэўных вывадаў. Сiлагічнае мысленне, аўталогiя ацэнак i заключэнняў паэта хораша дапаўняюцца i адцяняюцца яркiмi метафарычнымi карцiнамi i накiдамi, узорамi падкрэсленага ўмоўна-асацыятыўнага пiсьма. Унутрана сабраны, традыцыйны верш арганiчна ўзаемадзейнiчае ў яго з адкрыццямi мадэрнiсцкага характару як у змесце, так i ў форме, пошукамi цiкавых i арыгiнальных спосабаў i прыёмаў версiфiкацыi, смелым абнаўленнем паэтыкi. Індывiдуальны стыль М. Танка, --абгрунтавана падкрэслiвае У. Гнiламёдаў, -- адзiн з самых магутных i яркiх у сучаснай паэзii. Яго рэалiзм адухоўлены ўзвышаным рамантызмам, фiласофская думка аплоднена выразнай пластыкай, верлiбр -- насычаны сацыяльна i псiхалагічна. Пра яго кнiгi можна гаварыць, як пра значныя лiрычныя паэмы, у якiх вершы -- своеасаблiвыя раздзелы -- моцна звязаны памiж сабой адзiным светаадчуваннем, эмоцыяй, рытмам, стылем..."

Вялiкая i плённая грамадска-сацыяльная дзейнасць i багатая i шматстайная лiтаратурна-творчая праца М. Танка былi адзначаны прысваеннем яму высокiх званняў народнага паэта Беларусi (1968), Героя Сацыялiстычнай Працы (1974), узнагароджаннем шматлiкiмi ордэнамi i медалямi. Ён з'яўляўся акадэмiкам НАН Беларусi (1972), ганаровым грамадзянiнам г. Мiнска (1987). У 1966 годзе за зборнiк вершаў "Мой хлеб надзённы" паэту была прысуджана Дзяржаўная прэмiя Беларусi iмя Я. Купалы, у 1978 за зборнiк "Нарочанские сосны" (Масква, 1977) --Ленiнская прэмiя.

Памёр М. Танк 7 жнiўня 1995 года.

Творчасць Максiма Танка -- выдатная з'ява ў свеце сучаснай еўрапейскай лiтаратуры. Па меркаваннi У. Конана, паводле свайго мастацкага таленту народны паэт Беларусi -- "на ўзроўнi сучасных лаўрэатаў Нобелеўскай прэмii, калi не вышэй некаторых з iх". Напоўненыя глыбокiм фiласофска-аналiтычным асэнсаваннем жыцця i чалавека, высокiм гуманiстычным зместам i грамадзянска-патрыятычным пафасам, яго творы шырока раскрылi асаблiвасцi нацыянальнага характару, гістарычнага шляху i лёсу беларускага народа, выявiлi багацце i шматстайнасць яго гiсторыi i культуры, вялiкiя патэнцыяльныя магчымасцi мовы, пераканаўча абгрунтавалi паўнапраўнае месца беларусаў у еўрапейскай супольнасцi.

/ Выданні акадэміі / Навуковыя часопісы / Да пачатку старонкі

Распрацавана і падтрымліваецца Мікалаем М. Касцюковічам. Апошняе абнаўленне: 26 лістапада 2006 г.
Створана пры ўдзеле Ігната І. Корсака
Капірайт © 2002-2006 Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
Капірайт © 2002 Выдавецтва "Беларуская навука"